EkologiaNaturaPrzyrodaŚrodowisko

Światowy Dzień Rzek

Światowy Dzień Rzek

Światowy Dzień Rzek został ustanowiony w roku 2005 w celu zwrócenia uwagi na wartości rzek, zwiększania świadomości społeczeństw na ich temat oraz promocji lepszego – rzeczywiście zrównoważonego korzystania z nich.

Ma przypominać o konieczności ochrony zasobów rzecznych i zachęcać do racjonalnego gospodarowania nimi.

W 2005 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych proklamowała Międzynarodową Dekadę „Woda dla Życia” w celu zwiększenia świadomości pilnej potrzeby ochrony światowych zasobów wodnych.

W konsekwencji tych działań ustanowiono Światowy Dzień Rzek.

Święto to było odpowiedzią na inicjatywę międzynarodowego rzecznika rzek, Marka Angelo.

Pomysł na światowe wydarzenie celebrujące rzeki opierał się na sukcesie organizowanego przez niego, od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, Dnia Rzek Kolumbii Brytyjskiej (zachodnia Kanada).

To pierwsze wydarzenie w roku 2005 było wielkim sukcesem, a Światowy Dzień Rzek obchodzono w dziesiątkach krajów.

Od tego czasu święto zyskało na popularności.

Obchodzone jest corocznie w ostatnią niedzielę września.

W zeszłym roku wzięło w nim udział kilka milionów ludzi w ponad 60 krajach.

Rzeki to nasze dziedzictwo narodowe.

Polskie rzeki i ich doliny są jednymi z najmniej przekształconych w Europie.

Krajobrazy terenów przyległych do rzek zostały ukształtowane w wyniku trwającego przez wieki tradycyjnego rolnictwa, które było dobrze dopasowane do naturalnych warunków hydrologicznych.

Z tego względu, doliny polskich rzek są ostoją wysokiej różnorodności biologicznej związanej zarówno z ekstensywną działalnością człowieka (np. pastwiska i łąki) jak również z ekosystemami zachowanymi w stanie zbliżonym do naturalnego (wody, lasy i mokradła).

Wśród dwudziestu trzech polskich parków narodowych, siedem z nich ustanowiono w celu ochrony krajobrazów i siedlisk związanych z naturalnymi procesami dolinowymi, a w innych dziesięciu – wody i tereny dolinowe stanowią jeden z najważniejszych przedmiotów ochrony.

Spośród występujących w Polsce siedemdziesięciu pięciu siedlisk istotnych z punktu widzenia ochrony przyrody w Unii Europejskiej, obecność osiemnastu z nich jest związana z naturalnymi i półnaturalnymi krajobrazami rzek i ich dolin.

Co nam dają żywe rzeki?

Renaturyzacja rzek (zwiększenie naturalności uregulowanych rzek) zapewnia wymierne korzyści dla społeczeństwa. Świadomość tych korzyści rośnie na poziomie międzynarodowym, a działania mające na celu usunięcie zapór i przywrócenie naturalnych procesów w rzekach są podejmowane na całym świecie.

Unia Europejska i jej państwa członkowskie powinny również wdrożyć stosowne ustawodawstwo i zwiększyć skalę działań mających na celu poprawę stanu rzek w Europie.

Obieg wody – stan rzek i ich dolin wpływa na krążenie wody w przyrodzie poprzez zmiany prędkości spływania wody z lądów do mórz i oceanów, oraz poprzez zmiany wielkości ewapotranspiracji z ekosystemów powiązanych z rzeką (w tym mokradeł).

Regulacja rzek zazwyczaj przyśpiesza odpływ wody do mórz oraz zmniejsza parowanie z otaczających ją terenów, co zaburza lokalne cykle obiegu wody.

Samooczyszczanie się wody – naturalne rzeki i otaczające je mokradła bardzo efektywnie wychwytują i usuwają ze środowiska zanieczyszczenia – przeważnie pierwiastki biogenne pochodzące z nawożenia terenów rolniczych.

Modyfikacja rzek i ich dolin upośledza te zdolności, przez co pierwiastki biogenne transportowane są prosto do mórz, gdzie stają się przyczyną eutrofizacji, zakwitów i powstawiania głębinowych beztlenowych pustyń.

Rybactwo śródlądowe i wędkarstwo – naturalne rzeki strefy umiarkowanej Europy są miejscem życia kilkudziesięciu gatunków ryb.

Bogactwo to zawdzięczamy różnorodności siedlisk i obfitości żerowisk w obrębie naturalnych, zmieniających się koryt rzecznych. W skanalizowanych rzekach bogactwo to znika, a pozostaje jedynie kilka najbardziej pospolitych gatunków nie mających wysokich wymagań siedliskowych.

Z kolei budowa zapór zmienia rzeki w ekosystemy bardziej zbliżone do jezior – gatunki rzeczne wycofują się, a populacje ryb stają się bardziej narażone na niedobory tlenu wywołane zakwitami sinicowymi.

Klimat – naturalne mokradła nadrzeczne, do których należą torfowiska, wychwytują i unieruchamiają węgiel atmosferyczny ograniczając efekt cieplarniany.

Natomiast zbiorniki zaporowe stają się źródłem gazów cieplarnianych, głównie metanu, który wydobywa się z osadów wypełniających czaszę takiego zbiornika.

Dodatkowo nadrzeczne mokradła mają wpływ na mikroklimat, ochładzając powietrze dzięki pochłanianiu ciepła przez proces parowania.

Usługi kulturowe – rzeki są ważne dla rekreacji i turystyki, w tym takich aktywności jak: wędkarstwo, kajakarstwo, żeglarstwo czy obserwowanie ptaków.

Wartość ekonomiczna i społeczna tych usług w wielu regionach znacząco przewyższa korzyści płynące z innych sektorów gospodarki związanych z rzekami.

Miejsce życia gatunków roślin i zwierząt – rzeki i ich doliny są same w sobie miejscem życia wielu gatunków roślin i zwierząt.

Co więcej, są one istotne także z punktu widzenia gatunków z innych ekosystemów, ponieważ stanowią korytarze ekologiczne, którymi te gatunki migrują (np. ptaki) oraz zapewniają środowisko rozwoju ich specyficznych stadiów życiowych (w przypadku płazów i wielu owadów).

Rolnictwo – obszary nadrzeczne stanowią jedne z najkorzystniejszych rejonów dla rozwoju rolnictwa ze względu na żyzne aluwialne gleby i dostateczną dostępność wody.

Jednakże, jeśli tereny te zostaną odcięte (np. poprzez budowę wałów) od zalewów rzecznych, szybko ulegają degeneracji: stają się podatne na susze i wymagają intensywnego nawożenia w celu utrzymania ich produktywności.

Takie działania z kolei zwiększają dopływ wywołujących eutrofizację pierwiastków do rzek, a w konsekwencji do mórz.

Rzeki od stuleci funkcjonują pod presją działalności człowieka.

Takie współżycie może trwać tak długo, jak ta działalność nie wpływa na naturalne zdolności rzek do samoregulacji.

Zintegrowane zarządzanie rzekami – dla zapewnienia bezpieczeństwa i dobrobytu ludności oraz przyrody – ma miejsce tylko wtedy, gdy zachowuje się naturalność rzek oraz przywraca ją rzekom już przekształconym.

Strategia ta powinna być również uznana jako główny element łagodzenia skutków globalnych zmian klimatu, w tym ocieplenia i zwiększonego ryzyka wystąpienia susz i powodzi.

W październiku 2016 roku, Rada Europejska wydała stanowisko w sprawie zrównoważonej gospodarki wodnej, podkreślając istotną rolę dobrze zachowanych mokradeł w ograniczaniu szkód wynikających ze zjawisk związanych z wodą.

Podkreślono przy tym rolę tych ekosystemów w osiągnięciu celów polityki środowiskowej UE określonych m.in. w „Porozumieniu Paryskim”, Porozumieniu Sendai UNISDR oraz w Celach Zrównoważonego Rozwoju (SDG).

Wdrażanie obowiązujących postanowień Ramowej Dyrektywy Wodnej oraz Dyrektywy Powodziowej, w powiązaniu z koniecznością zachowania dobrego stanu ekologicznego rzek, pozwoli całej UE wywiązać się z międzynarodowych zobowiązań w zakresie polityki środowiskowej.