TEKST GRANICZNY IRME
Myśl ekologiczna poza oczywistością

Opublikowano: 22 października 2026 r.
Czas czytania: 15 minut

Wprowadzenie

Historia ludzkości jest historią nieustannego dążenia do postępu. Od chwili, gdy człowiek nauczył się wykorzystywać ogień, przez wynalezienie koła, rozwój pisma, rewolucję przemysłową, aż po sztuczną inteligencję i inżynierię genetyczną, kolejne pokolenia wierzyły, że rozwój technologiczny i cywilizacyjny prowadzi do lepszego świata. Postęp stał się jednym z najważniejszych pojęć nowoczesności. Kojarzy się z dobrobytem, wiedzą, wolnością oraz poprawą jakości życia.

Jednak historia pokazuje również, że nie każdy postęp jest jednoznacznie pozytywny. W wielu przypadkach rozwój technologii, gospodarki czy struktur społecznych przynosił skutki, które trudno uznać za moralnie pożądane. Zdarzało się, że wraz z rozwojem cywilizacji następował równocześnie zanik wartości, osłabienie więzi społecznych, wzrost nierówności lub dehumanizacja człowieka.

Pojawia się więc fundamentalne pytanie. Czy każdy postęp rzeczywiście jest postępem? A może istnieje granica, po przekroczeniu której rozwój techniczny i ekonomiczny zaczyna prowadzić do regresji moralnej?

To pytanie staje się szczególnie aktualne w XXI wieku, gdy tempo zmian technologicznych jest większe niż kiedykolwiek wcześniej. Sztuczna inteligencja, biotechnologia, cyfryzacja życia społecznego oraz globalizacja zmieniają sposób funkcjonowania ludzi, instytucji i całych społeczeństw. Jednocześnie coraz częściej pojawiają się obawy, że rozwój ten odbywa się szybciej niż refleksja etyczna nad jego konsekwencjami.

Czym właściwie jest postęp

Zanim można ocenić, czy postęp prowadzi do regresji moralnej, należy zastanowić się nad samym znaczeniem pojęcia postępu.

W powszechnym rozumieniu postęp oznacza zmianę na lepsze. Problem polega jednak na tym, że pojęcie „lepiej” może być interpretowane na wiele różnych sposobów. Dla jednych będzie oznaczało większy dobrobyt materialny. Dla innych rozwój nauki. Jeszcze inni będą postrzegać postęp jako wzrost wolności, bezpieczeństwa lub jakości życia.

Współczesna cywilizacja bardzo często utożsamia postęp z rozwojem technologicznym. Jeśli pojawiają się szybsze komputery, bardziej zaawansowane systemy komunikacji lub nowoczesne środki transportu, automatycznie zakładamy, że mamy do czynienia z postępem.

Nie zawsze jednak rozwój technologiczny oznacza rozwój moralny. Historia pokazuje, że człowiek może jednocześnie doskonalić swoje narzędzia i pogarszać sposób ich wykorzystywania.

Właśnie dlatego coraz częściej podkreśla się konieczność odróżniania postępu technicznego od postępu etycznego.

Moralność jako fundament cywilizacji

Każde społeczeństwo opiera się na określonym systemie wartości. Bez norm moralnych niemożliwe byłoby budowanie zaufania, współpracy oraz trwałych instytucji społecznych.

Moralność pełni funkcję kompasu, który pozwala odróżniać dobro od zła oraz określać granice ludzkiego działania. Dzięki niej ludzie są zdolni do tworzenia wspólnot opartych na wzajemnym szacunku i odpowiedzialności.

Problem pojawia się wtedy, gdy rozwój technologiczny zaczyna wyprzedzać rozwój refleksji moralnej. W takich sytuacjach człowiek zyskuje nowe możliwości działania, ale nie zawsze posiada odpowiednie narzędzia etyczne pozwalające właściwie z nich korzystać.

W rezultacie postęp technologiczny może prowadzić do sytuacji, w których zwiększa się siła oddziaływania człowieka na świat, lecz nie wzrasta jego odpowiedzialność.

Lekcje płynące z historii

Historia dostarcza wielu przykładów sytuacji, w których rozwój cywilizacyjny prowadził jednocześnie do głębokich problemów moralnych.

Rewolucja przemysłowa przyniosła ogromny wzrost produkcji oraz poprawę warunków życia wielu ludzi. Jednocześnie jednak doprowadziła do wyzysku pracowników, pracy dzieci oraz dramatycznych nierówności społecznych.

Rozwój nauki medycznej uratował miliony istnień ludzkich, ale ta sama wiedza była wykorzystywana do eksperymentów przeprowadzanych bez zgody pacjentów.

Postęp technologiczny umożliwił rozwój komunikacji i transportu, lecz jednocześnie pozwolił tworzyć coraz bardziej śmiercionośne narzędzia wojny.

Historia pokazuje więc, że sam rozwój techniczny nie gwarantuje rozwoju moralnego. Wręcz przeciwnie. W niektórych przypadkach może wzmacniać negatywne tendencje obecne w społeczeństwie.

Cywilizacja wygody a osłabienie odporności psychicznej

Jednym z najczęściej podnoszonych argumentów w dyskusji o regresji moralnej jest wpływ współczesnej cywilizacji na charakter człowieka.

Nigdy wcześniej ludzie nie mieli dostępu do tak wielu udogodnień. Wiele czynności, które dawniej wymagały wysiłku i cierpliwości, dziś można wykonać w ciągu kilku sekund.

Zakupy, komunikacja, rozrywka oraz zdobywanie informacji stały się niezwykle łatwe i dostępne niemal natychmiast.

Z jednej strony poprawia to komfort życia. Z drugiej jednak pojawiają się pytania o konsekwencje psychologiczne i moralne takiej sytuacji.

Niektórzy filozofowie i socjologowie wskazują, że społeczeństwo przyzwyczajone do natychmiastowej gratyfikacji może stopniowo tracić zdolność do cierpliwości, samodyscypliny oraz odpowiedzialności.

W efekcie postęp technologiczny może nieświadomie osłabiać cechy charakteru, które przez wieki były uznawane za fundament dojrzałego życia społecznego.

Cyfrowa rewolucja i kryzys relacji międzyludzkich

Internet i media społecznościowe należą do największych osiągnięć współczesnej cywilizacji. Umożliwiły błyskawiczną komunikację między ludźmi na całym świecie oraz demokratyzację dostępu do informacji.

Jednocześnie coraz częściej pojawiają się głosy, że cyfrowa rewolucja przyczynia się do osłabienia autentycznych relacji międzyludzkich.

Wirtualne kontakty często zastępują bezpośrednie spotkania. Rozmowy prowadzone za pośrednictwem ekranów nie zawsze pozwalają budować głębokie więzi emocjonalne.

Coraz więcej badań wskazuje również na rosnące poczucie samotności, mimo że ludzie są bardziej połączeni technologicznie niż kiedykolwiek wcześniej.

Paradoks współczesności polega na tym, że rozwój narzędzi komunikacji nie zawsze prowadzi do lepszej komunikacji między ludźmi.

Czy technologia zmienia nasze sumienie

Jednym z najbardziej fascynujących pytań współczesnej filozofii jest kwestia wpływu technologii na ludzkie sumienie.

Nowoczesne narzędzia pozwalają podejmować decyzje szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Jednocześnie skracają czas przeznaczony na refleksję.

W świecie nieustannego przepływu informacji człowiek coraz rzadziej zatrzymuje się, aby zastanowić się nad moralnymi konsekwencjami swoich działań.

Może to prowadzić do sytuacji, w której skuteczność zaczyna być ceniona bardziej niż odpowiedzialność, a szybkość działania staje się ważniejsza niż jego etyczna ocena.

W takim świecie postęp techniczny może stopniowo wypierać refleksję moralną, prowadząc do niebezpiecznego zachwiania równowagi pomiędzy możliwościami a odpowiedzialnością.

Sztuczna inteligencja i nowe dylematy etyczne

W ostatnich latach sztuczna inteligencja stała się symbolem współczesnego postępu. Systemy zdolne do analizy ogromnych ilości danych, podejmowania decyzji oraz generowania treści zmieniają sposób funkcjonowania gospodarki, edukacji, medycyny i administracji publicznej.

Rozwój ten budzi jednak również wiele pytań natury moralnej. Coraz częściej pojawiają się obawy dotyczące utraty prywatności, automatyzacji pracy oraz przenoszenia odpowiedzialności za decyzje z człowieka na algorytmy.

Problem polega na tym, że sztuczna inteligencja sama w sobie nie posiada sumienia ani zdolności moralnej oceny sytuacji. Jej działanie opiera się na danych oraz zaprogramowanych regułach. Oznacza to, że odpowiedzialność za skutki jej działania zawsze pozostaje po stronie człowieka.

Jednocześnie im bardziej zaawansowane stają się systemy sztucznej inteligencji, tym większa pojawia się pokusa, aby człowiek rezygnował z własnej odpowiedzialności i przekazywał ją technologii. To właśnie w tym miejscu może pojawić się niebezpieczeństwo regresji moralnej.

Czy wygoda stała się najważniejszą wartością współczesności

Współczesna kultura w dużej mierze opiera się na idei maksymalizacji wygody. Technologie tworzone są po to, aby ograniczać wysiłek, skracać czas wykonywania zadań oraz eliminować niedogodności codziennego życia.

Na pierwszy rzut oka trudno dostrzec w tym coś negatywnego. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy wygoda zaczyna zastępować inne wartości.

Coraz częściej decyzje podejmowane są nie dlatego, że są słuszne lub moralnie uzasadnione, lecz dlatego, że są łatwiejsze. W wielu obszarach życia obserwuje się tendencję do unikania odpowiedzialności, trudnych rozmów czy wymagających zobowiązań.

W rezultacie społeczeństwo może stopniowo przyzwyczajać się do funkcjonowania w świecie pozbawionym wysiłku, a jednocześnie coraz mniej odpornym na wyzwania i trudności.

Konsumpcjonizm jako ukryta forma regresji

Jednym z najbardziej charakterystycznych zjawisk współczesnej cywilizacji jest konsumpcjonizm. Rozwój gospodarczy umożliwił dostęp do ogromnej liczby produktów i usług, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu były poza zasięgiem większości ludzi.

Jednak wzrost poziomu konsumpcji nie zawsze prowadzi do wzrostu satysfakcji z życia. W wielu przypadkach staje się źródłem nieustannego poczucia niedosytu oraz potrzeby posiadania coraz więcej.

Człowiek zaczyna być oceniany przez pryzmat tego, co posiada, a nie tego, kim jest. Wartość osoby coraz częściej utożsamiana jest z jej statusem materialnym, poziomem dochodów lub liczbą dóbr konsumpcyjnych.

Taka zmiana sposobu myślenia może prowadzić do osłabienia wartości związanych z solidarnością, odpowiedzialnością oraz troską o dobro wspólne.

Kryzys autorytetów w epoce informacji

Nigdy wcześniej ludzie nie mieli dostępu do tak ogromnej ilości informacji. W teorii powinno to prowadzić do wzrostu wiedzy i świadomości społecznej.

W praktyce sytuacja okazuje się znacznie bardziej skomplikowana. Nadmiar informacji często prowadzi do chaosu poznawczego, w którym coraz trudniej odróżnić prawdę od fałszu.

Jednocześnie tradycyjne autorytety tracą swoje znaczenie. Instytucje, które przez dziesięciolecia pełniły funkcję przewodników moralnych i intelektualnych, coraz częściej spotykają się z brakiem zaufania.

W rezultacie wiele osób buduje własne przekonania w oparciu o przypadkowe źródła informacji, co sprzyja polaryzacji społecznej oraz osłabieniu wspólnych norm moralnych.

Relatywizm moralny a współczesna kultura

Jednym z najważniejszych wyzwań współczesności jest rosnący relatywizm moralny. Coraz częściej można spotkać się z przekonaniem, że nie istnieją uniwersalne wartości ani obiektywne kryteria dobra i zła.

Z jednej strony takie podejście sprzyja tolerancji oraz akceptacji różnorodności. Z drugiej jednak może prowadzić do sytuacji, w której każda decyzja moralna staje się kwestią indywidualnej opinii.

Jeżeli wszystko jest względne, coraz trudniej budować wspólnotę opartą na wspólnych zasadach. Społeczeństwo pozbawione moralnych punktów odniesienia może mieć problem z rozwiązywaniem konfliktów oraz definiowaniem dobra wspólnego.

W takim kontekście postęp społeczny może paradoksalnie prowadzić do osłabienia fundamentów etycznych, na których opiera się życie zbiorowe.

Transhumanizm i pytanie o granice człowieczeństwa

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych kierunków rozwoju współczesnej nauki jest transhumanizm. Zakłada on możliwość wykorzystania technologii do radykalnego ulepszania ludzkiego organizmu oraz przekraczania biologicznych ograniczeń człowieka.

Zwolennicy tego podejścia wskazują, że dzięki nowym technologiom możliwe będzie wydłużanie życia, eliminowanie chorób oraz zwiększanie ludzkich możliwości intelektualnych i fizycznych.

Przeciwnicy zwracają jednak uwagę na ryzyko związane z redefinicją samego człowieczeństwa. Pojawiają się pytania o granice ingerencji w naturę ludzką oraz o to, czy wszystko, co jest technologicznie możliwe, powinno być realizowane.

Debata wokół transhumanizmu pokazuje, że postęp technologiczny coraz częściej dotyka fundamentalnych kwestii moralnych i filozoficznych.

Dehumanizacja w świecie cyfrowym

Wraz z rozwojem technologii cyfrowych pojawia się ryzyko stopniowej dehumanizacji relacji społecznych. Coraz więcej interakcji odbywa się za pośrednictwem ekranów, platform internetowych i algorytmów.

W takim środowisku łatwiej zapomnieć, że po drugiej stronie znajduje się realny człowiek posiadający emocje, potrzeby i godność.

Anonimowość internetu sprzyja agresji słownej, uprzedzeniom oraz zachowaniom, których wiele osób nie dopuściłoby się podczas bezpośredniej rozmowy.

Zjawisko to pokazuje, że rozwój technologiczny może jednocześnie zwiększać możliwości komunikacyjne i osłabiać empatię.

Ekonomia skuteczności kontra etyka odpowiedzialności

Współczesny świat coraz częściej premiuje skuteczność, szybkość działania oraz osiąganie mierzalnych rezultatów. W biznesie, polityce i wielu innych dziedzinach sukces bywa oceniany przede wszystkim przez pryzmat efektywności.

Problem pojawia się wtedy, gdy skuteczność staje się ważniejsza od odpowiedzialności. Historia pokazuje, że wiele działań przynosiło imponujące rezultaty ekonomiczne lub technologiczne, jednocześnie generując poważne koszty społeczne i moralne.

Prawdziwy postęp nie powinien być oceniany wyłącznie przez pryzmat tego, co można osiągnąć, ale również przez sposób, w jaki cele są realizowane.

Czy ludzkość rozwija się moralnie

Jednym z najtrudniejszych pytań pozostaje kwestia moralnego rozwoju ludzkości. Z jednej strony można wskazać wiele pozytywnych zmian. Wzrosła świadomość praw człowieka, znaczenie wolności jednostki oraz troska o osoby słabsze i wykluczone.

Z drugiej strony nadal obserwujemy konflikty, przemoc, nierówności oraz działania motywowane chciwością i egoizmem.

Być może największym wyzwaniem współczesności nie jest sam rozwój technologiczny, lecz zdolność do nadążania za nim pod względem etycznym. Historia pokazuje bowiem, że człowiek bardzo szybko uczy się tworzyć nowe narzędzia, ale znacznie wolniej uczy się mądrze z nich korzystać.

To właśnie od tej zdolności będzie zależało, czy postęp pozostanie postępem, czy też stanie się początkiem moralnej regresji.

Kryzys rodziny jako znak cywilizacyjnego paradoksu

Rodzina od wieków była uznawana za podstawową komórkę społeczną oraz pierwsze środowisko, w którym człowiek uczył się wartości, odpowiedzialności i współpracy. To właśnie w rodzinie kształtowały się postawy moralne, które później wpływały na funkcjonowanie całych społeczności.

Współczesny świat oferuje rodzinom wiele udogodnień, o których wcześniejsze pokolenia mogły jedynie marzyć. Warunki mieszkaniowe są lepsze, dostęp do edukacji jest większy, a technologie pozwalają utrzymywać kontakt nawet na dużych odległościach.

Jednocześnie coraz częściej mówi się o kryzysie więzi rodzinnych. Tempo życia, presja zawodowa oraz dominacja świata cyfrowego sprawiają, że wiele osób spędza coraz mniej czasu na budowaniu głębokich relacji z najbliższymi.

Paradoks współczesności polega na tym, że nigdy wcześniej człowiek nie dysponował tak wieloma narzędziami komunikacji, a jednocześnie coraz częściej doświadcza poczucia osamotnienia. Rozwój technologiczny nie zawsze przekłada się na rozwój relacji, które stanowią fundament zdrowego społeczeństwa.

Jeżeli rodzina przestaje pełnić funkcję miejsca przekazywania wartości i kształtowania charakteru, pojawia się ryzyko osłabienia moralnych fundamentów całej cywilizacji.

Edukacja między wiedzą a mądrością

Jednym z największych osiągnięć nowoczesnych społeczeństw jest powszechny dostęp do edukacji. Wiedza, która jeszcze kilka stuleci temu była zarezerwowana dla nielicznych, dziś znajduje się w zasięgu niemal każdego człowieka posiadającego dostęp do internetu.

Mimo to coraz częściej pojawia się pytanie, czy wzrost ilości informacji rzeczywiście prowadzi do wzrostu mądrości.

Współczesne systemy edukacyjne koncentrują się głównie na przekazywaniu wiedzy technicznej oraz kompetencji zawodowych. Znacznie mniej miejsca poświęca się rozwijaniu refleksji etycznej, odpowiedzialności społecznej czy umiejętności krytycznego myślenia.

W rezultacie możliwe staje się wykształcenie specjalistów posiadających ogromną wiedzę i jednocześnie pozbawionych głębszej refleksji nad konsekwencjami swoich działań.

Historia wielokrotnie pokazywała, że inteligencja sama w sobie nie gwarantuje moralności. Człowiek może być doskonale wykształcony, a jednocześnie wykorzystywać swoją wiedzę w sposób szkodliwy dla innych.

Dlatego jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej edukacji jest przywrócenie równowagi pomiędzy kształceniem umysłu a kształtowaniem charakteru.

Media i kształtowanie współczesnej wrażliwości

Media odgrywają ogromną rolę w tworzeniu obrazu świata. To za ich pośrednictwem ludzie zdobywają informacje, poznają wydarzenia oraz budują swoje przekonania na temat rzeczywistości.

W epoce cyfrowej wpływ mediów stał się jeszcze większy. Informacje docierają do odbiorców niemal natychmiast, a granica pomiędzy nadawcą a odbiorcą często zaciera się.

Jednocześnie pojawia się pytanie o wpływ tego procesu na moralność społeczeństwa. W świecie nieustannej rywalizacji o uwagę odbiorców coraz częściej premiowane są treści budzące silne emocje, kontrowersje oraz skrajne reakcje.

W efekcie dyskusja publiczna bywa spłycana, a złożone problemy przedstawiane są w uproszczony sposób. Coraz trudniej o spokojną refleksję, dialog i poszukiwanie prawdy.

Jeżeli media zaczynają kształtować rzeczywistość bardziej przez emocje niż przez fakty, może to prowadzić do osłabienia zdolności społeczeństwa do podejmowania odpowiedzialnych decyzji.

Kultura natychmiastowości i utrata cierpliwości

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech współczesnej cywilizacji jest natychmiastowość. Informacje, produkty i usługi są dostępne niemal od ręki. Oczekiwanie staje się coraz mniej akceptowalne.

Choć zjawisko to zwiększa wygodę życia, wpływa również na sposób myślenia i funkcjonowania człowieka.

Cierpliwość przez wieki była uznawana za jedną z najważniejszych cnót. Pozwalała budować trwałe relacje, realizować długoterminowe cele oraz podejmować dojrzałe decyzje.

W kulturze natychmiastowości coraz trudniej jednak rozwijać takie postawy. Wiele osób przyzwyczaja się do szybkich rezultatów i zaczyna postrzegać wszelkie trudności jako niepotrzebną przeszkodę.

W konsekwencji może dochodzić do osłabienia wytrwałości, odpowiedzialności oraz zdolności do poświęceń na rzecz wyższych celów.

Wolność bez odpowiedzialności

Nowoczesne społeczeństwa słusznie podkreślają znaczenie wolności jednostki. Wolność stała się jednym z fundamentów współczesnej demokracji i praw człowieka.

Jednak wolność pozbawiona odpowiedzialności może prowadzić do poważnych problemów społecznych i moralnych.

Prawdziwa wolność nie oznacza możliwości robienia wszystkiego bez względu na konsekwencje. Oznacza zdolność do podejmowania świadomych decyzji z uwzględnieniem dobra innych ludzi.

Jeżeli wolność zostaje oderwana od odpowiedzialności, łatwo przekształca się w egoizm. W takim świecie interes jednostki zaczyna dominować nad dobrem wspólnym, a społeczeństwo stopniowo traci zdolność do solidarnego działania.

To właśnie dlatego wielu filozofów podkreśla, że rozwój wolności musi iść w parze z rozwojem odpowiedzialności moralnej.

Społeczeństwo sukcesu i kryzys sensu

Współczesna kultura często promuje sukces jako najwyższy cel życia. Kariera zawodowa, status społeczny, rozpoznawalność i dobrobyt materialny stają się dla wielu ludzi głównymi miernikami wartości.

Problem polega na tym, że sukces nie zawsze daje poczucie sensu. Coraz więcej osób osiąga cele, które jeszcze wcześniej wydawały się szczytem marzeń, a mimo to doświadcza poczucia pustki i braku spełnienia.

Zjawisko to pokazuje, że człowiek potrzebuje czegoś więcej niż tylko materialnego dobrobytu. Potrzebuje celu, wartości oraz poczucia, że jego życie ma znaczenie wykraczające poza indywidualne korzyści.

Jeżeli postęp prowadzi do wzrostu dobrobytu, ale jednocześnie osłabia zdolność odnajdywania sensu życia, pojawia się pytanie o rzeczywistą wartość takiego rozwoju.

Moralność w świecie przyszłości

Rozwój technologii będzie w kolejnych dekadach jeszcze szybszy niż obecnie. Sztuczna inteligencja, robotyka, biotechnologia oraz rozszerzona rzeczywistość zmienią niemal każdy aspekt życia człowieka.

Nie oznacza to jednak, że najważniejsze pytania staną się pytaniami technologicznymi. Wręcz przeciwnie. Im większe możliwości będzie posiadał człowiek, tym ważniejsze staną się pytania o sposób ich wykorzystania.

Przyszłość będzie wymagała nie tylko nowych technologii, ale również nowych form odpowiedzialności. Społeczeństwa będą musiały nauczyć się zarządzać potężnymi narzędziami w sposób zgodny z zasadami etycznymi.

Największym zagrożeniem nie jest bowiem sama technologia. Zagrożeniem jest sytuacja, w której rozwój techniczny przestaje być podporządkowany wartościom moralnym.

Czy możliwy jest postęp bez regresji moralnej

Pytanie zawarte w tytule tego artykułu nie ma prostej odpowiedzi. Historia pokazuje, że postęp i regresja moralna mogą występować równocześnie. Rozwój technologiczny sam w sobie nie jest ani dobry, ani zły. O jego wartości decyduje sposób wykorzystania oraz cele, którym służy.

Możliwy jest postęp prowadzący do poprawy jakości życia, wzrostu wolności i rozwoju człowieka. Warunkiem jest jednak zachowanie równowagi pomiędzy możliwościami technicznymi a odpowiedzialnością moralną.

Cywilizacja, która rozwija technologię szybciej niż sumienie, ryzykuje utratę własnych fundamentów. Z kolei społeczeństwo, które potrafi łączyć innowacyjność z etyką, ma szansę budować przyszłość opartą nie tylko na skuteczności, ale również na mądrości.

Zakończenie

Każda epoka wierzyła, że stoi u progu wielkich zmian. Nasza epoka nie jest wyjątkiem. Różni się jednak skalą i tempem przemian, które wpływają na niemal każdy obszar ludzkiego życia.

W świecie zachwyconym możliwościami technologii łatwo ulec przekonaniu, że każdy krok naprzód oznacza automatycznie rozwój. Historia uczy jednak pokory. Pokazuje, że rozwój materialny nie zawsze idzie w parze z rozwojem moralnym, a wzrost możliwości nie zawsze oznacza wzrost mądrości.

Prawdziwy postęp nie polega wyłącznie na tworzeniu coraz doskonalszych narzędzi. Polega na takim rozwoju człowieka i społeczeństwa, który pozwala wykorzystywać te narzędzia dla dobra wspólnego, z poszanowaniem godności, wolności i odpowiedzialności.

Dlatego najważniejszym pytaniem XXI wieku może nie być to, co jeszcze potrafimy stworzyć. Znacznie ważniejsze jest pytanie, czy będziemy potrafili mądrze korzystać z tego, co już stworzyliśmy. To właśnie odpowiedź na to pytanie zdecyduje, kiedy postęp pozostanie postępem, a kiedy stanie się regresją moralną.

Opracowanie: IRME